multiproblematiek

13 december 2018

Eenvoudig maatwerk: ‘Kijk goed wat nodig is en zet tijdig stevige hulp in’

Workshop Eenvoudig maatwerk van het Programma Sociaal Domein

Kwetsbare mensen met complexe problemen doeltreffend eenvoudig maatwerk bieden, vraagt om anders werken en denken. Het vraagt ook om een nieuwe vorm van vakmanschap bij professionals en hun organisaties. Continu delen en bespreken van casuïstiek, de aanpak en obstakels zijn daarbij een must. Dat was te vernemen op de workshop Eenvoudig maatwerk door Monique Peltenburg, adviseur en secretaris van het Netwerk Directeuren Sociaal Domein op het Divosa-najaarscongres van 29 november jl.

Hoe kunnen we mensen met gestapelde problemen beter helpen? Op die vraag richt zich het traject Eenvoudig maatwerk van het Programma Sociaal Domein, een initiatief van Rijk en gemeenten. En om die vraag draaide ook de workshop Eenvoudig maatwerk.

Eenvoudig maatwerk is nodig voor mensen met gestapelde problemen op het gebied van werk, geld, wonen, gezondheid en gezin, aldus Peltenburg. ‘Zij raken nog te vaak verstrikt in het spreekwoordelijke institutionele web. Ze hebben te maken met verschillende overheden, diensten en hulpverleners, die vaak niet van elkaar weten welke aanpak, hulpmiddelen of sancties elders al worden ingezet. Mede daardoor ontstaat een hellend vlak. De oplossing voor het ene probleem struikelt vaak over de aanpak van het andere.’

En zo komen mensen in een uitzichtloze situatie terecht. ‘De aanpak van complexe problematiek is daarom een van de 16 weerbarstige problemen waarop het Programma Sociaal Domein zich richt’, aldus Peltenburg die nauw betrokken is bij het programma.

City deal Inclusieve Stad

Vijf gemeenten namen enkele jaren geleden het voortouw met eenvoudig maatwerk. In de City deal Inclusieve Stad besloten zij eenvoudig maatwerk te gaan leveren aan deze groep. Dat betekende dat overheden en andere partijen in samenwerking tijdige en gerichte hulp bieden bij complexe problematiek. Het vroeg veel samen leren. De aanpak wordt inmiddels breder omarmd en de city deal is uitgebreid naar het traject Eenvoudig maatwerk van het Programma Sociaal Domein waaraan nu acht gemeenten meedoen.

‘Goed kijken wat nodig is en tijdig stevige hulp inzetten, dat is de kern’, zegt Peltenburg. ‘Het voorkomt gepruts, ontsporing of een schuldenberg. Een mooi voorbeeld is een 7-jarig jongetje dat naar een gesloten instelling dreigde te moeten. Eenmaal afgepeld bleken zijn agressie en onhandelbaarheid voort te komen uit het feit dat zijn moeder geen goed huis had. Toen dat er kwam, waren de problemen voorbij en konden moeder en zoon samen verder.’

Goed kijken wat nodig is, voorkomt gepruts, ontsporing of een schuldenberg.

Leren vanuit de praktijk en belemmeringen opruimen

Er zijn drie ordes te onderscheiden in het leerproces dat bij de ontwikkeling in het traject van Eenvoudig maatwerk hoort, vertelt Peltenburg. In orde 1 wordt het maatwerk daadwerkelijk geleverd door te doen wat nodig is en worden inzichten opgedaan. Leren vanuit de praktijk dus. In orde 2 ruimen betrokkenen vanuit die inzichten in de eigen organisatie belemmeringen en schotten op.

In orde 3 gaat het om op systeemniveau door te pakken en wordt aan meer structurele oplossingen gewerkt. Peltenburg: ‘We komen er al doende achter waar het systeem rare kanten heeft. Bijvoorbeeld dat de overheid tegelijkertijd hulpverlener én grootste schuldeiser is. Dat mensen nog te vaak als nummer worden gezien. Zulke systemische zaken moeten we ook echt aanpakken.’

We komen er al doende achter waar het systeem rare kanten heeft. Bijvoorbeeld dat de overheid tegelijkertijd hulpverlener én grootste schuldeiser is.

Maatschappelijk rendement

‘Orde 1 is inmiddels goed opgepakt. Daarin moeten we de legitimatie vinden door maatwerk op te bouwen, vorm te geven en te systematiseren. Niet alleen kijken naar de rechtmatigheid, maar vooral ook naar het maatschappelijke rendement van hulp. Die zoektocht brengt ons naar orde 2, waarin we meer patronen gaan herkennen. Daarin is ook al veel gedaan’, aldus Peltenburg.

‘We willen bijvoorbeeld een soort databank van resultaten opzetten zodat die voor iedereen terug zijn te vinden. Casuïstiekbespreking is daarvoor belangrijk. Organisaties moeten echt anders gaan werken: integraal en niet meer in splendid isolation. Zo is het zaak om middelen anders en beter in te zetten. Bijvoorbeeld om een woonoplossing om uitstroom uit beschermd wonen of maatschappelijke opvang mogelijk te maken.’

Structurele oplossingen op systeemniveau

In orde 3 moet het systeem worden verbeterd op basis van wat is geleerd vanuit de uitvoeringspraktijk. Bijvoorbeeld door op een andere wijze met de aanpak van schulden om te gaan en ook het voorkomen ervan. Daarbij blijkt de bestaande gang van zaken toch weerbarstig, zegt Peltenburg. ‘Idealiter zet je hulp vroeg in, als het probleem nog echt klein is. Is iemand één maand achter met de huur of de zorgverzekering? Dan al gaan oplossen, is het adagium.’

Zo voorkom je voorbeelden zoals dat van een jonge vrouw die binnen een jaar tijd een schuld van 63.000 euro opbouwde, vervolgt zij. ‘Maar routines zijn vaak nog niet veranderd, professionals durven niet genoeg, er wordt nog vaak niet doorgepakt, een andere aanpak staat nog niet genoeg op de agenda en er wordt nog te weinig gewerkt met de omgekeerde toets. Dus dat vraagt dat je niet begint bij de regels, maar eerst naar de gewenste effecten kijkt.’

Dat vraagt dat je niet begint bij de regels, maar eerst naar de gewenste effecten kijkt.

Koud ‘nee’ is pijnlijkst

‘Ik besef dat er in orde 3 een flinke politieke lading zit, maar we moeten niet stoppen met denken omdat er nou eenmaal regels en wetten zijn’, aldus Peltenburg. ‘Voor de decentralisaties hebben we mooie principes en uitgangspunten geformuleerd, maar we handelen daar nog niet consequent naar. De praktijk laat zien dat mensen een keihard en koud ‘nee’ een van de pijnlijkste dingen vinden, ook al is het volgens de regels helemaal terecht. Het hele systeem is ook nog erg gericht op handhaving. Terwijl de vraag veel vaker zou moeten zijn: wanneer is er sprake van fraude of van zorgen voor iemand? We moeten natuurlijk wél vaststellen dat iets niet volgens de regels gaat, maar vervolgens bepalen hoe we daar mee omgaan.’

Minder vrijblijvend

Belangrijk is volgens Peltenburg in elk geval ook dat bij maatwerk consequent en congruent wordt gehandeld. ‘Want zachte heelmeesters maken hier stinkende wonden. Het kan dus ook betekenen dat hulp en begeleiding minder vrijblijvend worden ingezet. In Rotterdam wordt bijvoorbeeld bij jonge kwetsbare vrouwen al tijdens de zwangerschap actief ondersteuning geboden bij problemen die zij hebben. Sociale stressfactoren zijn van grote invloed op het nog ongeboren kind en de ontwikkeling van jonge kinderen, zo blijkt uit wetenschappelijke inzichten. En ja, dat betekent ook dat je moet erkennen dat je mensen soms langdurig moet blijven ondersteunen.’

Professionals toerusten voor maatwerk

Om meer en beter maatwerk te kunnen bieden, vraagt investeren in professionals, besluit Peltenburg. ‘Een sleutel is het bieden van een setting om te kunnen leren op verschillende wijzen: voor leren van casuïstiekbespreking, voor het herkennen van patronen en het kunnen agenderen van zaken die systemische oplossingen vragen. Juist dit staat centraal in het traject eenvoudig maatwerk.’

Tips voor eenvoudig maatwerk

  • Begin niet bij de regels, maar kijk eerst naar de gewenste effecten. Ofwel: kijk goed wat nodig is en zet tijdig stevige hulp in.
  • Neem een ondernemende en lerende houding aan: ga op zoek naar echt maatwerk en leer samen met collega’s van casuïstiek.
  • Bied als een leidinggevende een setting gericht op gestructureerd leren. Denk aan tijd en ruimte voor het bespreken van casuïstiek en analyse.
  • Zorg voor bestuurlijke dekking. Als we willen dat professionals eenvoudig maatwerk bieden, geef ze dan bestuurlijk mandaat om dit daadwerkelijk te kunnen doen. Leren van fouten mag.
  • Verbeter ten slotte het systeem op basis van wat is geleerd vanuit de uitvoeringspraktijk.