Op straat door een paar wietplantjes

Het beleid van burgemeesters om drugspanden te sluiten is te hard. De Kinderombudsvrouw, hoogleraren en advocaten luiden de noodklok. Gevolg kan zijn dat mensen onterecht dakloos raken, stellen ze. De City Deal Eenvoudig Maatwerk pleit voor meer tijd voor een ‘breed oordeel’ voordat een woning wordt gesloten. ‘Want als je kiest voor woningsluiting kun je dat niet meer terug draaien, dan valt automatisch een serie dominostenen om.’ Hoe zit dit precies? En hoe kijken gemeenten, de reclassering, woningcorporaties en advocaten hier tegenaan? Het demissionaire kabinet heeft extra geld vrijgemaakt voor het terugdringen van criminele ondermijning, zo kondigde het op Prinsjesdag aan. 

hennepconvenant, huisuitzetting, gemeenten

De Zaanse Birgit werd in 2019 door de politie gebeld op haar werk met de mededeling dat ze cocaïne in haar woning hadden gevonden. De drugs had Birgits ex in haar woning achtergelaten, nadat hij haar zoon van school naar haar huis had gebracht. Birgit werd niet vervolgd door justitie, omdat ze van niets wist. Desondanks kreeg ze na twee weken een brief van de burgemeester ‘dat ze haar drugspand voor drie maanden gingen sluiten.’

Dat was nog niet het ergste: de woningcorporatie liet kort daarop weten dat ze Birgits huurcontract gingen ontbinden. Gevolg: Birgit was haar huis voorgoed kwijt. Gelukkig kon Birgit met haar zoon bij haar moeder terecht. Via een gerechtelijke procedure en tussenkomst van de gemeentelijke ombudsman heeft Birgit intussen een woning in een andere wijk. Maar soms belanden mensen door dit beleid op straat.

Hennepconvenant

Hoe kan dat? Onder meer gemeenten, politie, Openbaar Ministerie, netbeheerders, UWV en woningcorporaties maakten tussen 2014 en 2016 in verschillende regionale hennepconvenanten afspraken over wat te doen bij het vinden van drugs in een woning. Het hennepconvenant werd in 2021 in Noord-Holland vernieuwd. De convenantpartners maakten onder andere afspraken over het uitwisselen van gegevens, zodat drugspanden sneller worden opgespoord.

Burgemeesters mogen drugspanden buiten de rechter om maximaal een jaar sluiten vanwege Artikel 13b van de Opiumwet, ook wel de wet Damocles genoemd. Dat mag bij het vinden van een ‘handelshoeveelheid’ drugs. Bij wiet gaat het om maximaal 5 planten. Doel is herstel van de openbare orde, bijvoorbeeld als buurtbewoners dealen vanuit hun woning.

Burgemeesters mogen drugspanden buiten de rechter om maximaal een jaar sluiten vanwege Artikel 13b van de Opiumwet, ook wel de wet Damocles genoemd.

Middel erger dan de kwaal

Het middel is vaak erger dan de kwaal, zo luidt de kritiek. ‘De manier waarop veel gemeentes Artikel 13b Opiumwet toepassen is een voorbeeld van doorgeslagen bestuurlijke handhaving’, stelt Jaap Baar, advocaat straf- en bestuursrecht op LinkedIn. Ook de Kinderombudsvrouw Margriet Kalverboer roerde zich, gezien het beleid conflicteert met het uitgangspunt ‘geen kind op straat’.

Een regisseur ondermijning bij de gemeente Zaanstad, nuanceert het beeld dat mensen zonder pardon op straat worden gezet door het kweken van enkele wietplantjes. ‘Er gaat altijd een grondige afweging vooraf aan inzet van de bestuurlijke maatregel en dus een woningontruiming’, benadrukt hij. ‘Vaak zijn mensen meerdere keren betrapt met drugs in hun woning of worden grote hennepinstallaties of wapens in huis aangetroffen. We kijken ook naar de mensen achter de drugsproductie en of hulpverlening nodig is. Er is altijd een link met sluiting van een woning.’

Ontbinden huurovereenkomst

Niet het sluiten van de woning zelf, dat is tenslotte een tijdelijke maatregel waar oplossingen voor zijn, maar wat er daarná gebeurt is het grootste probleem’, vertelt Ciska Oprel, casemanager vangnet bij de gemeente Zaanstad. ‘Mensen met een koopwoning kunnen na de sluiting terug naar huis, maar woningcorporaties gaan na inzet van de bestuurlijke maatregel over tot een procedure tot ontbinding van de huurovereenkomst. Zoals in het voorbeeld van Birgit. Zeker als er kinderen betrokken zijn bij een woningontruiming, is er paniek in de tent.’

De gemeente Zaanstad zet om die reden regelmatig maatwerk in om te voorkomen dat kwetsbare mensen op straat komen. ‘Maar dit kost veel tijd, energie en overredingskracht. Voorafgaand aan een woningsluiting gaan we samen met hulpverlening en woningcorporatie op zoek naar een oplossing’, vertelt Sarah Timmer van de gemeente Zaanstad. ‘Soms zorgen we samen met een woningcorporatie voor een nieuwe start in een andere wijk om te voorkomen dat een gezin in de maatschappelijke opvang terecht komt – met alle kosten en ellende van dien.’

Woningcorporaties zitten er meestal strakker in. ‘Achter elke woningsluiting zit een verhaal’, vertelt een medewerker van een woningcorporatie. ‘Maar niet wij bepalen of we het verhaal zielig genoeg vinden. We gaan er als woningcorporatie vanuit, dat alles wat in de bestuurlijke melding en het politierapport staat klopt. Het is vervolgens aan de rechter om te oordelen. Als die zegt: uit de woning, dan volgen we dat op.’

Sommige gemeenten kiezen voor een laatste waarschuwing in plaats van een woningsluiting

Criminele wereld

We moeten als samenleving ook rekening houden met de mensen achter de drugsproductie, vindt een medewerker van een woningcorporatie. ‘Soms worden kwetsbare mensen, zoals mensen met een licht verstandelijke beperking, gedwongen tot drugsproductie door criminelen.’ Maar het feit dat je een kind hebt, is geen reden om geen sanctie op te leggen, vinden anderen. ‘Integendeel, je wilt als samenleving niet uitdragen: heb je een kind en worden er drugs in je woning gevonden, dan word je toch wel geholpen’, stelt een medewerker van een gemeente.

hennepconvenant, gemeenten, reclassering
Beeld: Caroline Ellerbeck

Reclasseringswerker Willy Topcu beziet het vanuit een ander perspectief: ‘Soms hoor ik mensen pleiten voor het uitzonderen van gezinnen met kinderen van de Wet Damocles. Maar ja, het averechtse effect daarvan is dat je ze tot een object van crimineel handelen maakt. Je moet goed de soms perverse logica kennen van de criminele wereld om te voorkomen dat je goedbedoelde voorstellen doet in een wereld die heel anders in elkaar zit.’

Soms hoor ik mensen pleiten voor het uitzonderen van gezinnen met kinderen van de Wet Damocles. Maar ja, het averechtse effect daarvan is dat je ze tot een object van crimineel handelen maakt. 

Maatwerk wil niet zeggen dat je de kant kiest van degene die de overtreding heeft begaan, benadrukt Oprel. ‘Maatwerk betekent dat je verschillende belangen en gevolgen afweegt. Hoe terecht het opleggen van een sanctie ook is, het is belangrijk om de gevolgen van een woningsluiting mee te wegen. Daarvoor moet je als gemeente goed zicht hebben op de kwetsbaarheid van een gezin.’

Gele kaart

De vraag is of de sanctie dakloosheid moet zijn. Sommige convenantpartners pleiten voor meer toezicht of de verplichting om hulpverlening te accepteren. Zeker bij mensen met een licht verstandelijke beperking werkt het goed om als wijkteam, wijkagent of reclasseringswerker regelmatig langs te gaan. ‘Dan komen mensen niet tot een hennepplantage. Als je teveel bezuinigt op zorg, haal je je later meer werk op de hals’, aldus een medewerker van een woningcorporatie.

Sommige gemeenten kiezen voor een laatste waarschuwing in plaats van een woningsluiting. Als een soort gele kaart voordat de burgemeester een woning gaat sluiten. ‘In ieder geval moet je de tijd nemen om een ‘breed’ oordeel te vellen’, zegt Oprel. ‘Wat zijn de redenen waarom mensen drugs in huis hebben of produceren? En welk traject volgt waarschijnlijk na de woningsluiting? Want als je kiest voor woningsluiting kun je dat niet meer terug draaien. Dan valt automatisch een serie dominostenen om. Die tijd moeten we inbouwen om eenvoudiger maatwerk mogelijk te maken, en tegelijkertijd gerichte sancties toe te passen.'

Dit artikel verscheen dit voorjaar in het Maatwerk Magazine

Luister ook naar onze podcast #18: Criminele ondermijning en kwetsbare groepen

Sommige geinterviewden wilden niet met hun naam in het artikel. Hun naam is bekend bij de redactie.