Hoe zwemmen we uit de fraudefuik?

Tegenslag komt vaak niet alleen. Neem Cindy. Na haar scheiding bleef ze zitten met drie kinderen en een berg schulden, die haar ex had gemaakt, maar waarvoor zij moest opdraaien. In de loop van de schuldregeling verloor ze haar baan in de zorg. Een uitkering heeft ze niet aangevraagd. Ze haalde haar kinderen van de opvang en overleefde van de kinderopvangtoeslag. Bij ontdekking moest ze dat allemaal terugbetalen, waardoor een nieuwe schuld ontstond. En in een schuldregeling mag je geen nieuwe schulden maken, dus exit schuldregeling. Gelukkig vond ze weer werk. Maar de schulden bleven haar achtervolgen. Toen haar moeder ging dementeren dacht ze een goede oplossing te vinden. Haar moeder verzorgen, met de kinderen bij haar inwonen, haar eigen huis opzeggen en de uitgespaarde huur gebruiken om schulden af te lossen. Daarna overleed haar moeder en de woningcorporatie eiste dat ze vertrekt. Het is immers niet haar huis..

Fraudefuik
Door: Bernadette Böhmers, Pieter Hilhorst Judith Suurmond, Jessica van den Toorn

Tegenslag komt vaak niet alleen. Neem Cindy. Na haar scheiding bleef ze zitten met drie kinderen en een berg schulden, die haar ex had gemaakt, maar waarvoor zij moest opdraaien. In de loop van de schuldregeling verloor ze haar baan in de zorg. Een uitkering heeft ze niet aangevraagd. Ze haalde haar kinderen van de opvang en overleefde van de kinderopvangtoeslag. Bij ontdekking moest ze dat allemaal terugbetalen, waardoor een nieuwe schuld ontstond. En in een schuldregeling mag je geen nieuwe schulden maken, dus exit schuldregeling. Gelukkig vond ze weer werk. Maar de schulden bleven haar achtervolgen. Toen haar moeder ging dementeren dacht ze een goede oplossing te vinden. Haar moeder verzorgen, met de kinderen bij haar inwonen, haar eigen huis opzeggen en de uitgespaarde huur gebruiken om schulden af te lossen. Daarna overleed haar moeder en de woningcorporatie eiste dat ze vertrekt. Het is immers niet haar huis..

Wat is de fraudefuik?

Als iemand het etiket fraude krijgt, volgen sancties. Die sancties brengen de persoon in kwestie in het nauw, waardoor de kans groter is dat ze om te overleven weer andere dingen doen die niet mogen. En als ze ook daarvoor weer worden bestraft, zwemmen ze steeds verder de fraudefuik in. Tot iemand helemaal verstrikt zit en geen kant op kan.

Het misbruik van collectieve voorzieningen heeft lang hoog op de agenda gestaan. En dat is begrijpelijk. Als mensen jaren moeten wachten op een sociale huurwoning, is het onacceptabel als mensen hun woning onderverhuren om aan de schaarste te verdienen. Om het draagvlak voor de verzorgingsstaat op peil te houden, willen velen dat zwart werk naast de uitkering wordt bestraft. Het effect van streng beleid is wel dat daarmee de kans op herstel voor mensen die al in een benard pakket zitten kleiner wordt. We straffen wel, maar bieden weinig perspectief op een beter bestaan. De gemeenten Amsterdam en Utrecht hebben daarom een actieonderzoek gedaan over hoe bewoners uit de fraudefuik kunnen zwemmen.

Voorkomen is beter dan straffen

De gemeente Utrecht heeft zich vooral gericht op het voorkomen van fraude. Mensen die op de overheid zijn aangewezen, kennen vaak de regels niet goed die verbonden zijn aan steun als een uitkering of een sociale huurwoning.

Neem Willemien. Zij heeft een relatie met een vrachtwagenchauffeur die per week wel vier of vijf dagen op pad is. Als hij in het land is slaapt hij bij haar. Omdat haar ex vaak niet over de brug komt met de alimentatie, mag ze van haar nieuwe partner ook af en toe pinnen met zijn bankpas. Ze weet niet dat ze zo een “gezamenlijke huishouding” voert en geen recht meer heeft op een uitkering. In plaats van haar een boete met terugwerkende kracht te geven, heeft de gemeente haar de kans gegeven om haar uitkering op te zeggen en zo de zaak te legaliseren.

De gemeente Utrecht heeft geïnventariseerd hoe dit misbruik door gebrek aan kennis kan worden verminderd. Zo is het mogelijk om kennis die bij andere medewerkers van de gemeente aanwezig is te gebruiken om bewoners te informeren over de mogelijke gevolgen voor een uitkering. Denk aan werkmatchers die horen dat mevrouw een nieuwe partner heeft.

Ook wordt erkend dat de kans op gebrek aan kennis over regels groter is als bewoners met een uitkering nauwelijks worden gesproken.

Een volgende stap om te voorkomen dat mensen in een fraudefuik terecht komen is, om niet te gemakkelijk het etiket “fraude” op gedrag te plakken. De ombudsman van de metropoolregio Amsterdam heeft onderzoek gedaan naar een zaak van een bewoner die geld inzamelde voor een kindertehuis in zijn geboorteland. Dit geld liep via zijn privérekening. Ook gaf hij toe dat ze een deel van het geld voor eigen kosten heeft gebruikt. Het is duidelijk dat hij wel degelijk geld heeft overgemaakt naar het kindertehuis. Een correcte administratie ontbrak alleen. Handhaving heeft besloten om vervolgens alle jaren dat dit speelde de uitkering terug te vorderen. Dit kwam op zo’n groot bedrag neer dat het een strafrechtelijke zaak werd. De ombudsman oordeelt dat in dit geval de proportionaliteit uit beeld is verdwenen. De gemeente Amsterdam heeft de hoogte van de terugvordering aangepast.

Maatwerk

Medewerkers van de afdeling handhaving in gemeenten geven aan dat zij recentelijk meer ruimte hebben gekregen om maatwerk te leveren. Zij zijn bijvoorbeeld getraind in de Omgekeerde Toets. In deze aanpak wordt niet begonnen bij de regels, maar bij het doel van de interventie. Neem Meriam. Zij heeft een geschiedenis van huiselijk geweld. Na nieuwe bedreigingen is ze tijdelijk bij iemand anders gaan wonen. Daarmee heeft ze de regels overtreden. Het doel van de interventie is alleen dat ze snel weer veilig thuis kan wonen. Het opleggen van sancties zou haar alleen verder in de problemen brengen.

Om maatwerk te kunnen bieden moet je als gemeente dus niet alleen de toedracht beoordelen, maar ook meewegen wat de consequenties van de sanctie zijn voor de betrokkene. Veel handhavers doen dat ook. Ze noemen bijna allemaal dat het voor hun oordeel van belang is of er kinderen bij betrokken zijn. Soms wordt ook gekeken naar het traject wat iemand te wachten staat als er sancties worden opgelegd.

Verliest iemand zijn woning en komt daardoor in de maatschappelijke opvang terecht, dan levert dat forse kosten op voor de gemeente. Zo’n brede afweging kan tot flinke discussies leiden. De woningcorporatie was op voorspraak van de sociale werker van Cindy bereid om haar een andere woning aan te bieden. Het beleid is immers “geen kind op straat”. Dan moest de gemeente wel een urgentiebewijs verschaffen. Die aanvraag werd afgewezen. Cindy had er immers zelf voor gekozen dat ze bij haar moeder ging wonen en zelf de schulden veroorzaakt. Na veel gesprekken ging de gemeente overstag. Cindy heeft nu een urgentiebewijs en krijgt een andere woning.

Maatwerk betekent niet altijd dat sancties achterwege blijven. Het kan ook een oproep zijn om creatiever om te gaan met sancties. Neem Stephany. Zij heeft in het buitenland in de gevangenis gezeten. Haar broer maakte van de gelegenheid gebruik om haar woning onder te verhuren. Na ontdekking wilde de woningcorporatie het huurcontract ontbinden. Uiteindelijk is het gelukt om dit te voorkomen. Om duidelijk te maken dat de regels wel zijn overtreden, wordt gekeken of terugvordering van de huurinkomsten bij de broer mogelijk is.

Structureel verbeteren

De fraudefuik speelt niet alleen bij misbruik van uitkeringen, maar ook bij misbruik van het persoonsgebonden budget of bij overtreding van de regels uit het huurcontract. Het betekent dat sociaal werkers die willen voorkomen dat bewoners nog meer naar de marge van de samenleving worden geslingerd, met tal van instanties in gesprek moeten. Maar het is niet

werkbaar als elke sociaal werker steeds moet schakelen met al die instellingen. Daarom is het raadzaam om op gemeenteniveau afspraken te maken over hoe samen de fraudefuik te voorkomen.

Ook het Rijk kan daar een bijdrage aan leveren. Zo zou het prettig zijn als er altijd ruimte is voor uitzonderingen (zie ook het interview met Jesse Frederik). Ook is het raar dat gedrag dat in het strafrecht nooit als opzet wordt gekenmerkt, zoals gebrek aan kennis of vaardigheden, voor de fraudewet wel als opzet geldt. Daarom is het tijd om die regels opnieuw tegen het licht te houden. Als we willen voorkomen dat mensen in een fraudefuik verstrikt raken, moeten we de ruimte voor maatwerk vergroten.