Hoe legitimeer je maatwerk?

Kwetsbare mensen die vastlopen binnen reguliere wegen kunnen in Amsterdam terecht bij een doorbraakteam. Daar helpen professional(s) om een maatwerkplan te maken, waarbij zij soms afwijken van wet- en regelgeving en gangbare procedures. De vraag rijst: hoe legitimeer je maatwerk? Sociaal werkers en gemeenteambtenaren in Amsterdam experimenteren met het maatwerkproces. Judith Suurmond, programmamanager Sociaal domein bij de gemeente Amsterdam, vertelt waarom en hoe dat werkt.

Judith Suurmond

Jaarlijks zijn er in Amsterdam zo’n 500 huishoudens die een beroep doen op één van de escalatieteams in het sociaal domein.

‘Wetten die gemeenten uitvoeren – zoals de Participatiewet, Jeugdwet, wet Maatschappelijke ondersteuning of wet schuldhulpverlening – hebben hun uitwerkingen’, vertelt Suurmond. ‘Hierdoor weten inwoners waar ze recht op hebben en wat ze kunnen verwachten.’

Maar wat als wetten onbedoelde of zelfs contraproductieve effecten hebben voor een inwoner of een gezin? Dan zet Amsterdam regelmatig maatwerk in. Daarin staat de stad niet alleen. In de CityDeal Eenvoudig maatwerk experimenteren 8 gemeenten met de inzet van maatwerk. Doen wat nodig is als snel hulp nodig is en niet duidelijk is welke organisatie of welk budget ‘aan zet’  is – dat is de kern van maatwerk.

‘Bij maatwerk wijken professionals soms af van wet- en regelgeving of van gangbare procedures’, vervolgt Suurmond. ‘Als je hoge schulden hebt, kun je bijvoorbeeld niet aan een woning komen. Daarvoor moet je inkomen stabiel zijn. Maar als je geen woning hebt, kunnen je woonlasten niet in kaart gebracht worden, waardoor je bijvoorbeeld niet voor schuldsanering in aanmerking komt.’

Voor wie is maatwerk nodig?

Het gaat vooral om mensen met gestapelde problemen op het gebied van werk, inkomen, wonen, gezondheid, veiligheid en opvoeden of opgroeien.

Voor een beeld: jaarlijks zijn er in Amsterdam zo’n 500 huishoudens die een beroep doen op één van de escalatieteams in het sociaal domein, die nu gezamenlijk één doorbraakteam vormen. Professionals kunnen een beroep doen op dit team als ze vastlopen in de regels of procedures bij het ondersteunen van een Amsterdammer of een gezin. Het gaat vaak om complexe problematiek.

Voor sommige van deze huishoudens is het nodig om af te wijken van de gangbare procedures of van wet- en regelgeving om ‘te doen wat nodig is’.

Vliegende keep

Maar daarmee is het probleem lang niet altijd opgelost. Suurmond: ‘Inzet van maatwerk komt nu nog meestal neer op het invliegen van een vliegende keep, die orde op zaken stelt binnen een huishouden.

Als het niet meer nodig is, komen mensen weer in een regulier traject. Niet zelden vallen zij dan terug in oude patronen. Zo gebeurt het dat mensen meerdere keren op bijvoorbeeld ontruimingslijsten of bij een escalatieteam terecht komen. Dat is een patroon dat we zien in Amsterdam.’

‘Punt is’, vervolgt Suurmond, ‘dat hulpverleners nu nog moeten escaleren om iets voor elkaar te krijgen. Ook ligt de focus nog te vaak op het oplossen van individuele casussen.’ Er moet dan ook meer aandacht naar het ondersteunen van de reguliere teams bij de hulp aan mensen met gestapelde problemen, vindt zij.

Maatwerk op grotere schaal

‘Als je in de gemeente op grotere schaal maatwerk biedt aan inwoners, en dus niet alleen als inwoners of professionals vastlopen of als uitzondering’, vervolgt Suurmond, ‘dan kun je inwoners eerder en beter ondersteunen en hoeft er minder problematiek te escaleren. Dat is ook goedkoper.’

Maar dan heeft de lokale overheid een andere vorm van legitimiteit nodig, stelt Suurmond. ‘Want ook wettelijk moet het kloppen als je een oplossing biedt buiten de gebaande paden, zoals dat voor reguliere processen in wetgeving is vastgelegd. Er mag geen sprake zijn van willekeur. Die legitimiteit kun je dan niet altijd uit de afzonderlijke regelgeving halen, want daar wijk je juist vanaf.’

Maatwerkproces

Een oplossing is om niet de uitkomst – een voorziening of dienst – in regelgeving vast te leggen, maar “het proces”, oppert Suurmond. ‘Je kunt dan als inwoner aanspraak maken op een maatwerkproces. Daarbij staat de uitkomst niet vast, maar wel de manier waarop professionals de “integrale afweging” maken.

Bij een maatwerkproces wegen professionals wetten en belangen tegen elkaar af. ‘Daarbij kijken ze naar de ernst van de situatie, de betrokkenheid van de Amsterdammer zelf bij de oplossing en het maatschappelijk rendement van de uitkomst’, aldus Suurmond. Die uitkomst is dus altijd anders. Mensen hebben recht op een integrale afweging, niet op een uitkomst – een fundamenteel verschil.’

Precedentwerking

Zo hoef je als gemeente ook niet te vrezen voor precedentwerking. ‘Vragen als “waarom mijn buurvrouw wel en ik niet”, zijn bij het maatwerkproces eenvoudig te weerleggen’, aldus Suurmond: ‘Niet steeds hoeven verdedigen wat je doet of de discussie met collega’s aangaan, zorgt bovendien voor snelheid van handelen voor sociaal werkers en gemeenteambtenaren.’

Een oplossing is om niet de uitkomst – een voorziening of dienst – in regelgeving vast te leggen, maar het maatwerkproces.

Amsterdam experimenteert sinds kort met dit maatwerkproces in de nieuwe buurtteams en in een doorbraakteam. Dat doet de hoofdstad door door professionals te laten samenwerken in een “regelvrije ruimte”.

Daarin hebben ze de vrijheid om af te wijken van regels en procedures als dit nodig is. Zo wil Amsterdam ontdekken wat er nodig is om maatwerk niet alleen te bieden als uitzondering, maar ook als een standaard werkwijze. Doel: inwoners eerder, beter en goedkoper ondersteunen.  

Zoektocht naar legitimering

Juristen snappen de zoektocht naar legitimering, maar het is nog niet eenvoudig te regelen, merkt Suurmond. ‘Medewerkers zijn jaren gewend om vanuit (domein)specifieke regels te werken en hun beslissingen te legitimeren vanuit die regels. We vragen ze nu om vanuit de inwoner te denken en te handelen. Niet op basis van rechtmatigheid vanuit een specifieke regeling, maar vanuit rechtvaardigheid over wat er nodig is voor een inwoner.’

Niet alle inwoners zijn gelijk, dat vraagt ook om ongelijke behandeling, vervolgt ze. ‘Het is niet voor alle medewerkers gemakkelijk om die verandering in denken en doen te realiseren.’ Suurmond heeft er vertrouwen in dat het gaat lukken. ‘Maar het zal niet gemakkelijk zijn, omdat het een fundamentele verandering is die alle lagen van de organisatie raakt.’

Meer informatie? Neem contact met ons op!