Op jonge leeftijd is de meeste gezondheidswinst te boeken

Het traject Terugdringen gezondheidsverschillen loopt op z’n eind. Sinds de start van het traject in 2016 zijn in veertien gemeenten coalities gesmeed voor een integrale aanpak van gezondheidsverschillen. Die aanpak is met name gericht op kinderen en jongeren (-9 maanden tot 19 jaar) in een kwetsbare positie. Want op jonge leeftijd valt de meeste gezondheidswinst te boeken. In een drukbezochte virtuele masterclass over dit thema, op 23 september, onderstreepten onderzoekers en experts nog eens wat er op het spel staat: ‘Gezondheid en ziekte zijn het product van maatschappelijke omstandigheden’. Belangrijke conclusie: zorg dat je lokaal inzicht hebt in de behoeften van de doelgroep om gezondheidsverschillen terug te dringen.

Het zijn harde feiten die het terugdringen van gezondheidsverschillen tussen hoger- en lageropgeleiden en mensen met of zonder migratie-achtergrond urgent maken. Zo overlijden laagopgeleiden gemiddeld 7 jaar eerder, krijgen ze 18 jaar eerder gezondheidsklachten en hebben ze meer kans op overgewicht en obesitas.

Die urgentie onderstreept Ciska Scheidel, directeur Publieke Gezondheid bij het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Meer dan een half jaar was zij uit hoofde van haar functie en verantwoordelijkheid voor crisisbeheersing en infectieziekten op het ministerie van VWS, verantwoordelijk voor de coördinatie van de crisis rond corona. Een zware tijd, waarin ze harder heeft gewerkt dan ze voor mogelijk hield, zo geeft ze aan. ‘Tegelijk’, zegt ze, ‘is het mooi om op deze manier bij te mogen dragen aan de maatschappij: hiervoor ben je ambtenaar!’

Verbinding zoeken het belangrijkst

In haar terug- en vooruitblik zag Scheidel ook een enorme "drive" aan de start van het traject Terugdringen van gezondheidsverschillen. De inzet was om gemeenten samen met partnersintegraal te laten optrekken om gezondheidsverschillen te lijf te gaan. ‘De gedachte was dat we die partners maar hoefden te vragen en dat het dan wel op gang zou komen. Maar dan blijkt weer hoe belangrijk het is om de verbinding te zoeken. En dat dat nog niet makkelijk is, omdat je vanuit verschillende referentiekaders werkt aan hetzelfde. Daar is veel en belangrijk werk in verzet.’

Dat er na de afronding van dit traject nog veel moet gebeuren en dat het thema duurzame aandacht nodig heeft staat vast, vindt ze. Er wordt dan ook gewerkt aan een advies voor het nieuwe kabinet dat na de verkiezingen in maart volgend jaar aantreedt, de zogenaamde contourennota. Scheidel: ‘Het is gewoon weerbarstige materie waarvoor een lange adem nodig is. Een kansrijke start voor al onze kinderen en jongeren, dat kan je dan ook niet vatten in één programma, dat moet een beweging zijn.’

Een kansrijke start voor kinderen en jongeren is geen programma, maar een beweging

Coronacrisis donkere wolk

Ook algemeen directeur Onno de Zwart van het Verwey Jonker Instituut brengt de actualiteit mee in de masterclass. Zijn instituut voert een verkenning uit naar de impact van corona op gezinnen in een kwetsbare situatie met kinderen in de leeftijd van 0-4 jaar. Belangrijk natuurlijk, want de laatste fase van het traject Terugdringen van gezondheidsverschillen valt samen met de coronacrisis. Die hangt als een donkere wolk boven de inspanningen op dit gebied.

De crisis maakt het deels moeilijker om contact te houden met kwetsbare gezinnen die al in beeld zijn bij hulpverleners. Gezinnen en kinderen die tijdens en/of door de coronacrisis om wat voor reden dan ook kwetsbaar(der) worden, krijg je mogelijk lastiger in het vizier als bijvoorbeeld consultatiebureaus, gezondheidszorg en scholen letterlijk en figuurlijk afstand moeten nemen.

Vernieuwende initiatieven

De eerste verkenningen van het Verwey Jonker Instituut laten twee belangrijke uitkomsten zien. Allereerst is er de zichtbare en meetbare inzet van hulpverleners om kwetsbare gezinnen die ze kennen toch zo goed mogelijk te helpen. Daaruit ontstaan allerlei vernieuwende initiatieven die flexibeler in tijd en plaats zijn en die behoorlijk succesvol zijn. Denk bijvoorbeeld aan videoconsults.

De Zwart: ‘Daarbij zie je dat het beter gaat in gemeenten en wijken waar al goed werd samengewerkt tussen professionals. Maar soms zijn het ook gewoon individuen die met ongelofelijke extra inspanning het verschil maken.’

Geen zicht op ‘eerste duizend dagen'

Het blijkt echter ook dat een aantal kwetsbare groepen minder bereikt worden. Het gaat dan met name om laaggeletterden, mensen die weinig of geen toegang hebben tot de digitale wereld, mensen met een migratieachtergrond én mensen die contact mijden door een diepe angst voor het coronavirus. De meeste zorgen heeft De Zwart over kinderen in kwetsbare gezinnen in de zogeheten ‘eerste duizend dagen’-leeftijd, die nog niet in de schoolgaande leeftijd zijn en die niet worden gezien in de kinderopvang. ‘Het is gewoon heel moeilijk om zonder live-contact kwetsbaarheid te signaleren’.

Daar kunnen we niet in berusten, vindt De Zwart: ‘Kinderen lopen risico op levenslange gezondheidsgevolgen.’ Dat vraagt om veel inzet van- en nieuwe initiatieven door samenwerkende professionals en om monitoring van de effectiviteit hiervan.

Context belangrijker dan individuele keuzes

Het traject Terugdringen van gezondheidsverschillen heeft zich van meet af aan gericht op het stimuleren van samenwerking en een integrale, omgevingsgerichte aanpak. Met een indringende presentatie laat prof. Karien Stronks (AMC) nog eens zien waarom dit cruciaal is bij het verminderen van gezondheidsverschillen.

‘Gezondheid en ziekte zijn het product van maatschappelijke omstandigheden’, zo stelt ze. Stronks onderzoekt al sinds jaar en dag de invloed van maatschappelijke factoren als sociaal-economische status en etnische herkomst op gezondheid, en op strategieën om de gezondheid van mensen in lagere sociaal-economische groepen en etnische minderheidsgroepen te verbeteren. Ze legt uit dat ongezond gedrag veel meer samenhangt met de context waarin iemand leeft dan met individuele keuzes. ‘Veel interventies zijn gericht op een gezonde levensstijl voor het individu. Maar als de context niet verandert, dan beklijft het niet.’

Gezondheid en ziekte zijn het product van maatschappelijke omstandigheden

‘Health in all policies’

Hoe integraler er naar gezondheid wordt gekeken, hoe beter de kansen op verbetering zijn, meent Stronks. Daarom pleit ze ook voor een model van ‘Health in all policies’ – gezondheid als thema voor alle beleidsterreinen. ‘Beleid levert méér winst op in de vorm van gezond gedrag, naarmate er meer beleidssectoren betrokken zijn en er méér types maatregelen worden ingezet’, zegt ze. Als voorbeeld noemt ze beleid om alcoholmisbruik door jongeren tegen te gaan. Om daarmee succes te boeken, zijn bijvoorbeeld politie, welzijnswerk, horeca en verslavingszorg betrokken en komen maatregelen op tafel als vroegsignalering, voorlichting, betere regelgeving, et cetera.

Coalities

Aan traject Terugdringen van gezondheidsverschillen hebben de afgelopen jaren veertien gemeenten deelgenomen. Daar zijn coalities gevormd opgezet die in hele verschillende samenstellingen en met verschillende intensiteit aan twee vraagstukken hebben gewerkt: Veilige, kansrijke en gezonde start (eerste duizend dagen) en Gezond gewicht bij kinderen en jongeren.

Martijn van Wietmarschen is hier namens het Nederlands Jeugdinstituut nauw bij betrokken. Hij geeft tijdens deze masterclass al een voorschot. Belangrijke conclusie: De drijfveren, wensen en behoeften van de doelgroep moeten duidelijk zijn voor de lokale aanpakken terugdringen van gezondheidsverschillen. Pas dan wordt duidelijk hoe de organisaties in de lokale samenleving kunnen bijdragen aan het creëren van een gezonde leefomgeving. Op deze manier wordt ook de urgentie en noodzaak door alle partners gezien en gevoeld.

Meer weten?

De presentaties die zijn gebruikt tijdens deze masterclass zijn op verzoek als pdf beschikbaar. Stuur een mailtje naar kasmoor@deloitte.nl om ze te ontvangen!

Ook werkt het programma aan het ophalen van de geleerde lessen die voortkomen uit de integrale en adaptieve aanpak in de coalities. De verwachting is dat dit eindproduct aan het einde van 2020 beschikbaar is.