Inspiratiedocument voor een visie op integraal toezicht in het sociaal domein

Nederland kent vele vormen van toezicht in het sociaal domein. Hoe zorg je als Rijksoverheid of – sinds de decentralisaties – als gemeente dat in dat versnipperde landschap al die vormen zo goed mogelijk op elkaar aansluiten? Precies dat is het doel van ons traject Vernieuwen van integraal toezicht in het sociaal domein. Met het inspiratiedocument Naar een nieuwe visie op integraal toezicht in het sociaal domein wil het traject toezichthouders van gemeenten en overheidsinstanties inspireren om kwetsbare burgers op de beste manier te ondersteunen.

kind, kindermishndeling
Foto: Annie Spratt

Mensen hebben behoefte aan zorg en ondersteuning die samenhangend, effectief en veilig is. Goed toezicht draagt bij aan de kwaliteit van die ondersteuning. ‘Het is heel belangrijk dat instanties toezicht houden vanuit de leefwereld van de cliënt. Dat is dan ook de kern van het inspiratiedocument’, vertelt Marlies Kennis. Zij is programmamanager Jeugd bij de gemeente Utrecht en samen met Nelleke Verdonk, trekker van het toezichttraject.

Gezamenlijk leren

‘Stel dat een kind op een school zelfmoord heeft gepleegd’, legt Kennis uit. ‘Dan kun je vanuit verschillende wetten kijken wat er is gebeurd. Is er vanuit de onderwijswet iets verkeerd gegaan, of vanuit de jeugdwet? Terwijl het erom gaat dat je met z’n allen kijkt hoe een drama als dit in de toekomst voorkomen kan worden. Wat kunnen we ervan leren?’

Leren, dat is voor Kennis een tweede belangrijk punt in het inspiratiedocument. Andere kernpunten – naast denken vanuit de leefwereld van burgers – zijn: nieuwsgierig en proactief zijn, open en transparant zijn, lef en durf hebben. Kennis vermoedt dat het inspiratiedocument op al die punten goed aansluit bij waar gemeenten integraal mee bezig zijn.

‘Vanuit ons traject hebben we samen met gemeenten allerlei tools ontwikkeld om zo het gezamenlijk leren en de verbinding met toezicht te stimuleren. Nu zoeken gemeenten hoe ze kunnen leren en verbeteren, het helpt om hen instrumenten aan te reiken om het nog beter te doen. Het inspiratiedocument helpt om vanuit toezicht en vanuit gemeenten in te zetten op verbetering van het sociaal domein. Daarom willen we het inspiratiedocument bij zoveel mogelijk gemeenten, en bij inspecties, nog levender maken.’

Lansingerland

Gemeente Lansingerland is al langer bezig met zoeken naar manieren om meer vanuit de burger te denken. Desiree Pot, senior beleidsadviseur Sociaal Domein bij de gemeente: ‘Het inspiratiedocument sluit erg aan bij waar wij al mee bezig waren. Wetten staan soms haaks op elkaar en op wat een burger nodig heeft. Wij willen daarom meer maatwerk bieden. Het document werkt daarbij als een aanmoediging: als je weet dat er landelijk ook ruimdenkender over toezicht wordt gedacht, durf je daar zelf ook meer op te koersen.’

Fraude met een uitkering

Pleegt een inwoner van Lansingerland bijvoorbeeld fraude met een uitkering, dan bestaat daar nu een vaststaande boete voor. Pot: ‘Natuurlijk wil je duidelijk zijn dat fraude niet loont. Maar je zou tegelijkertijd willen kijken wat voor deze inwoner een passende maatregel is en welk effect je daarmee wil bereiken.’ Lansingerland heeft daarom een beleidsplan geschreven met daarin vier uitgangspunten.

Pot: ‘Al deze uitgangspunten sluiten goed aan op het inspiratiedocument. De kerngedachte: Om fraude en kwaliteitsproblemen zoveel mogelijk te voorkomen, moet je leren van wat er fout gaat. Je moet niet alleen straffen omdat iemand iets fout heeft gedaan, maar het gaat om de bredere context. Iedere handhaving is maatwerk.’

Je moet niet alleen straffen omdat iemand iets fout heeft gedaan, maar het gaat om de bredere context. Iedere handhaving is maatwerk

Omslag in het denken

Marlies Kennis: ‘We hebben dit stelsel na de decentralisatie opgetuigd. Nu is het moment dat we gaan kijken: hoe kunnen we het met z’n allen nog beter doen?’ Desiree Pot heeft wel advies voor gemeenten die hieraan bij willen dragen. ‘Probeer niet alles in een keer te doen, maar denk in kleine stapjes. Dit vraagt echt om een verandering in het denken over kwaliteitsverbetering.’

Zowel Kennis als Pot zien dat gemeenten zelf niet zo’n moeite hebben met deze omslag in het denken, maar dat de uitvoerende instanties het nog wel eens lastig vinden.

Pot: ‘Het vraagt om een verandering van hun werkwijze, waarvan ze jarenlang dachten dat ze daarmee de wet goed uitvoeren.’ Kennis: ‘Ook de inspecties zijn het niet met onze zienswijze oneens. Maar zij hebben wettelijke opdrachten en die verhouden zich niet altijd makkelijk tot de uitgangspunten in het inspiratiedocument. Dat kan wel schuren. Maar we werken aan kleine stapjes vooruit.’

Kijk hier om het inspiratiedocument te lezen. Lees ook de publicatie Leren van een calamiteit in het sociaal domein