Maatwerk voor kwetsbare mensen: hoe organiseer je dat?

Sociaal werkers lopen regelmatig vast binnen reguliere wegen en kaders bij de hulp aan kwetsbare mensen. Vooral als het gaat om mensen met gestapelde problemen op het gebied van geld, werk, wonen en gezondheid. Maatwerk werkt dan vaak als breekijzer. Dat blijkt uit experimenten van 8 gemeenten* in de CityDeal Eenvoudig maatwerk, een van de trajecten binnen het Programma Sociaal Domein. Wanneer zetten gemeenten maatwerk in? Wat zijn de voorwaarden voor maatwerk? Waar lopen gemeenten tegenaan? En wat is er nodig voor ‘structureel’ maatwerk?

‘We zetten in Amsterdam regelmatig maatwerk in bij casussen waarbij meerdere domeinen betrokken zijn’, vertelt Judith Suurmond, programmamanager Sociaal domein bij de gemeente Amsterdam. ‘Bijvoorbeeld als een gezin problemen heeft op het gebied van zowel jeugdzorg, inkomen als schulden. Dan lopen er meerdere processen gekoppeld aan verschillende wetten naast elkaar.’

De betrokken professionals weten vaak niet van elkaar welke aanpak, hulpmiddelen of sancties elders al worden ingezet. De oplossing voor het ene probleem struikelt vaak over de aanpak van het andere. Zo komt het voor dat de overheid tegelijkertijd hulpverlener én grootste schuldeiser is.

‘Als je hoge schulden hebt, kun je bijvoorbeeld niet aan een woning komen’, vervolgt Suurmond. ‘Daarvoor moet je inkomen stabiel zijn. Maar als je geen woning hebt, kunnen je woonlasten niet in kaart gebracht worden, waardoor je bijvoorbeeld niet voor schuldsanering in aanmerking komt. Volgtijdig doorlopen van de verschillende processen duurt in dit soort situaties te lang. Terwijl duidelijk is wat de logische stap is.’

Maatwerk zorgt voor zowel betere hulp voor kwetsbare mensen als minder maatschappelijke kosten.

Direct hulp als snelheid geboden is

Direct hulp bieden als snelheid geboden is en niet duidelijk is welke instantie aan zet is, ook daarvoor is maatwerk bedoeld. Zo dreigde een asielzoeker geen pleegzorg meer te krijgen doordat hij 18 – en dus officieel volwassen – werd. De sociaal werker zorgde ervoor dat pleegzorg uit de bijzondere bijstand betaald werd.

Maatwerk kent meestal alleen winnaars, leert de CityDeal Eenvoudig maatwerk. Het zorgt voor zowel betere hulp voor kwetsbare mensen als minder maatschappelijke kosten. Ook voorkomt het uithuiszettingen, hogere zorgkosten, (hogere) schulden en dure maatschappelijk opvang. Kwetsbare mensen belanden minder vaak tussen wal en schip door onbedoelde effecten van wet- en regelgeving.

Onlangs bundelde de CityDeal voorbeelden van maatwerk op het platform Mooi Maatwerk, zodat gemeenten van elkaar kunnen leren. Wat is de volgende stap? ‘De kunst voor nu is om patronen te herkennen in de keren dat maatwerk nodig is’, aldus Pieter Hilhorst, die het traject begeleidt. ‘We willen die patronen doorbreken in plaats van alleen op casusniveau te repareren.’

Van integrale aanpak naar integraal beleid

Maar hoe kom je als gemeente van een ‘integrale maatwerkaanpak’ tot ‘integraal beleid’? ‘Kom je als sociaal werker iets drie keer tegen, dan moet je er misschien wat mee met beleid’, vertelt Jan Hendrik Buitendijk van de gemeente Leeuwarden.

Dat herkent de gemeente Utrecht, die begin 2019 maatwerk inzette voor een gezin dat een rolstoeltoegankelijke woning nodig had en vastliep. ‘Niet lang daarna volgden twee soortgelijke casussen’, vertelt Jessica van den Toorn Projectleider bij de gemeente Utrecht. 

‘De vraag rees: hoe groot is deze problematiek in onze stad? Het aantal gezinnen dat door ziekte of beperking een aangepaste woning nodig had én daar ondanks medische urgentie te lang op moest wachten bleek groter dan gedacht. Daarom ging de gemeente met woningcorporaties en de afdeling Wmo in gesprek om structurele oplossingen te vinden. Met relatief eenvoudige aanpassingen bleken sommige woningen vrij snel rolstoeltoegankelijk te maken’, aldus Van den Toorn.

Samenwerken met stakeholders

Maatwerk vraagt om goede samenwerking met stakeholders zoals woningcorporaties, zorgverzekeraars, DUO en de Belastingdienst, zo blijkt. Leeuwarden en zorgverzekeraar De Friesland stopten elk jaar 100.000 euro in een ‘maatwerkpot’.

‘Dat gebruiken we bijvoorbeeld voor gebitsherstel, een gehoorapparaat of vervoer naar een behandeling. Een werkzoekende met een rot gebit komt moeilijk aan de slag’, vertelt Marloes Schreur van de gemeente Leeuwarden. ‘En een statushouder met een slecht gehoor zal niet snel het inburgeringsexamen halen. Niet zelden zijn mensen door schulden uit de aanvullende verzekering gezet, waardoor ze dergelijke kosten niet kunnen declareren.’

‘Het gezamenlijke budget voorkomt gebakkelei over de vraag wie betaalt, waardoor sociaal werkers sneller kunnen handelen’, vervolgt zij. ‘Met stakeholders waarmee we geen budget delen, maakten we de afspraak: de goedkoopste oplossing prevaleert. Iedere organisatie is dan wel een keer aan de beurt.’

Eén budget

Een budget zonder schotten als ‘Wmo’, ‘Jeugdwet’ en ‘Participatiewet’ maakt maatwerk sowieso een stuk eenvoudiger, stelt Buitendijk. ‘Eén budget maakt het niet alleen makkelijker om te schakelen. Het zorgt er ook voor dat professionals minder vanuit hun eigen hokje denken.’

In Zaanstad stelt de gemeente om die reden jaarlijks vier ton beschikbaar voor het maatwerkbudget. En in Ten Boer, sinds 2019 onderdeel van de stad Groningen, gooiden ze zelfs de gemeentelijke Wmo-, participatie- en jeughulpbudgetten op één hoop. Goed op elkaar ingewerkte dorpscoaches hadden jaarlijks de beschikking over 5 miljoen euro om ‘te doen wat nodig is’ voor kwetsbare inwoners. 

Leeuwarden en zorgverzekeraar De Friesland stoppen elk jaar 100.000 euro in een ‘maatwerkpot’.

Sociaal werkers zijn aan zet

Maatwerk vraagt veel van sociaal werkers. Niet iedereen kan maatwerk bouwen, citeert Annelies Kooiman van Integraal Werken in de Wijk een projectleider, die zij interviewde over de voorwaarden voor maatwerk. ‘Een grondhouding als ‘het kan wel’ is een voorwaarde, evenals de wil om door te gaan – óók bij tegenslag. Daarnaast moeten professionals bereid zijn over de eigen schutting heen te kijken en durven en willen escaleren.’

Dat is gemakkelijker gezegd dan gedaan. ‘Sociaal werkers voelen zich niet altijd voldoende gesteund om buiten de gebaande paden te treden en schromen om te escaleren als ze vastlopen’, aldus Marike Voogt van de gemeente Almelo. ‘Weten waar je grenzen liggen als professional, vraagt om vakvolwassenheid. Daarom hebben we in Almelo de stelregel: worstel je langer dan 8 weken met een casus? Dan is het moment daar om te escaleren.’

Niet alles is op te lossen met maatwerk

In Zaanstad fungeert de wethouder als vangnet bij maatwerk. ‘Wij hanteren de stelregel: van 20 procent van wat je uitgeeft in het kader van maatwerk mag je spijt hebben’, aldus Karin Maas van de gemeente Zaanstad.

Ook Amsterdam ondersteunt sociaal werkers bij maatwerk. Anneke Ensink, maatwerkcoach in Amsterdam: ‘Ik zit in ruim 30 appgroepen met sociaal werkers uit verschillende gremia’, vertelt ze. ‘Daar praten ze over wat nodig is in moeilijke casussen en wie aan zet is.’

De apps zijn een mooie manier om integraal werken zichtbaar te maken, vindt ze. ‘Wat mij regelmatig opvalt, is dat er niet altijd maatwerk nodig is. Vaak blijkt er meer mogelijk binnen bestaande wet- en regelgeving dan professionals denken.’ Dat onderschrijft Annelies Kooiman van Integraal Werken in de Wijk: ‘Niet alles is op te lossen met maatwerk en bij sommige complexe casussen is geen ‘doorbraak’ nodig in de systemen zoals bij maatwerk vaak gebeurt. Het samen op een rijtje zetten van de 'gestapelde problemen'kan al een doorbraak betekenen.’

Kom je als sociaal werker iets drie keer tegen, dan moet je er misschien wat mee met beleid.

Zorgmijders

Andersom zijn lang niet alle huishoudens in beeld die wél baat zouden hebben bij maatwerk. ‘Professionals in de wijkteams kennen de mensen het beste’, aldus Kooiman. ‘Zo zijn mensen die overlast veroorzaken vaak gebaat bij maatwerk.’ Eenmaal in beeld willen ze niet altijd meewerken, merkt Monica van der Veen van de gemeente Enschede op. ‘Mensen met complexe problemen mijden regelmatig zorg en hulp.’

Kortom, er is nog genoeg te doen. Toch zijn de gemeenten hoopvol gestemd. Marike Voogt, gemeente Almelo: ‘Maatwerk lukt als er urgentiebesef is en als er enthousiaste mensen aan het roer staan. Het is misschien een open deur: het centraal zetten van ‘de klant’ lukt beter met maatwerk. Je denkt meer vanuit de persoon in kwestie en minder vanuit je mogelijkheden als sociaal werker.’

Dit artikel kwam tot stand op basis van verschillende bijeenkomsten van de CityDeal en het Programma Sociaal Domein in oktober en november 2019. De gemeenten Zaanstad, Enschede, Delft, Amsterdam, Tilburg, Utrecht, Den Haag en Leeuwarden zijn hierbij betrokken.