Pettenproblematiek: gemeenten en instellingen aan de bak

Vanuit één rol iets moeten, maar vanuit de andere rol juist niet mogen: professionals moeten het soms maar een beetje uitzoeken. Gemeenten en organisaties in het sociaal domein zadelen professionals vaak onbedoeld op met taken die tegengestelde juridische regimes kennen. Dat is op zich niet erg, maar als er geen duidelijkheid over bestaat welk regime wanneer geldt, brengt dat onzekerheid en onderlinge onenigheid met zich mee.

Bestuurders en managers in het sociaal domein hebben nog onvoldoende aandacht voor deze problematiek. Daarom werkt het traject Uitwisseling Persoonsgegevens en Privacy (UPP) van het Programma Sociaal Domein aan een handreiking over deze ‘pettenproblematiek’.

Wat bedoelen we met ‘petten’?

Een voorbeeld. Bij een wijkteam meldt zich een jonge vrouw met een hulpvraag. Om haar belangrijkste zorgen uit de weg te ruimen kan de professional meteen wat dingen regelen. De vrouw is voor nu even geholpen, later wordt gekeken naar wat verder nodig is. Aan de ene kant is hier sprake van een “intake”: een wettelijke taak van de gemeente als onderdeel van de toeleiding naar hulp. Deze verantwoordelijkheid valt onder het beleid en regime van het College van b&w. Tegelijkertijd neemt de professional een besluit (beschikking). Hiermee voert hij of zij hulp uit, die valt onder vrij toegankelijke hulpverlening. Daarvoor geldt een ander wettelijk regime, zoals de jeugdwet, Wmo, participatiewet of WGBO.

Uit dit voorbeeld blijkt hoe de professional bij het dagelijks werk soms handelt namens de gemeente, en soms vanuit de eigen professie als hulpverlener. Hoewel dit voor de hulpvrager niet relevant is, kan de professional in problemen komen omdat niet altijd duidelijk is welke ‘pet’ hij of zij op welk moment op heeft. Professionals in het sociaal domein die vanuit meerdere rollen werken, lopen dagelijks tegen dit probleem op.

Professionals in het sociaal domein handelen dagelijks soms namens de gemeente, en soms als hulpverlener. Wat doe je als professional als je informatie hoort in een bepaalde rol, en niet weet wat je er in een andere rol mee mag of moet?

Privacy

Voor privacy binnen verschillende domeinen geldt hetzelfde: er kunnen verschillende regels gelden. De jeugdwet kent bijvoorbeeld acht verschillende domeinen. Op dit moment is het vaak onduidelijk welk regime wanneer geldt. UPP is hiermee aan de slag gegaan. Wat doe je als professional als je informatie hoort in een bepaalde rol, en niet weet wat je er in een andere rol mee mag of moet?

Vertaling juridisch regime naar praktijk

Door de onduidelijkheid over welk regime wanneer geldt, wordt juridisch regime ook vaak onvoldoende vertaald naar de praktijk. Dat komt ook omdat dit niet de taak is van de professional, maar van beleidsmakers en het management van de organisatie(s).

‘Het plakken van een juridisch etiket op een activiteit is vaak lang niet zo rechtdoorzee als het lijkt’, stelt Eric Schreuders, expert op het gebied van privacy. ‘Zeker niet wanneer een professional verschillende taken uitvoert. Hierdoor zijn professionals vaak verward over welk etiket ze moeten kiezen. Dat kan vervelende gevolgen hebben.’

Volgens Wilmar Hendriks van UPP is hier een duidelijke rol voor gemeenten weggelegd. ‘Gemeenten moeten duidelijke keuzes maken over welke etiketten gelden voor welke situatie. Zo laten zij professionals niet aan hun lot over.’

Werkinstructies maken

Hoe doen gemeenten dat? Denk eerst na over hoe je met deze juridische complexiteit omgaat. Neem daar besluiten over. Maak, gebaseerd op die besluiten, goede werkinstructies, die helder verwoorden hoe professionals om moeten gaan met de verschillende petten. Daarbij moet alle relevante informatie in beeld zijn. Als bijvoorbeeld de gegevensverwerking deels, of geheel, plaatsvindt in systemen van deelnemende moederorganisaties, dan brengt dit extra complexiteit met zich mee.

Bijvoorbeeld: gemeenten en organisaties die deelnemen aan een wijkteam, kunnen van tevoren heldere afspraken maken. Die afspraken moeten gaan over de vraag: wanneer er sprake is van “toeleiding”, en wanneer van “hulp”? Welke gegevens worden waar vastgelegd? Of: waar geldt (ook) een beroepscode?Gemeenten en hun ketenpartners kunnen daar natuurlijk keuzes in maken. Maar die keuzes hebben consequenties die een plek moeten krijgen in het proces, en in de daarbinnen geldende afspraken.

Onder leiding van de gemeenten Zaanstad en Almere werkt UPP werkt op die manier toe naar een handreiking die de pettenproblematiek scherper in beeld brengt. Deelnemende partijen worden geholpen bij het beantwoorden van vragen en de inrichting van het proces.

In 2019 verschijnt de handreiking over pettenproblematiek op www.programmasociaaldomein.nl

Meer informatie? Neem contact op met Wilmar Hendriks, team UPP, Programma Sociaal Domein (mail@wilmarhendriks.nl)