‘De uitvoeringspraktijk centraal stellen is essentieel’

Sandra Tax, directeur sociaal domein in Zaanstad, was tot voor kort één van de twee trajectregisseurs van het traject Uitwisseling Persoonsgegevens en Privacy (UPP). Ook was zij betrokken bij de trajecten Basis van de arbeidsmarkt en Eenvoudig maatwerk binnen het Programma Sociaal Domein. Na zeventien jaar neemt ze afscheid van de gemeente Zaanstad, en ook van het Programma Sociaal Domein. Hoe kijkt zij terug op het Programma Sociaal Domein? En waar liggen volgens haar de uitdagingen en de kansen van het programma?

Sandra Tax

Door het Programma Sociaal Domein veranderde Sandra’s kijk op samenwerken met het Rijk. Dat was een positieve ervaring, vertelt zij. ‘Ik heb gemerkt dat je wel degelijk op gelijkwaardige basis kunt samenwerken. Al hadden zowel het Rijk als gemeenten wat vooroordelen te overwinnen. Er zitten bij het Rijk niet alleen theoretische denkers, maar ook mensen die vanuit de praktijk redeneren. En zo gaf men mij terug: bij de gemeente zitten niet alleen pragmatische doeners maar wordt wel degelijk beredeneerd gehandeld.’

Sandra begon kritisch aan het programma. ‘Mijn verwachting bij de start was dat we de handen ineen zouden slaan, op basis van persoonlijk commitment van een grote groep directeuren. Dit veranderde al snel en onverwacht in een formeel programma met eenzijdig opgelegde formats en deadlines.’

‘Wat ik frappant vond was dat het programma is ontstaan om de taaie systeemwereld te doorbreken, maar dat hiervoor een exemplarisch taai systeem werd bedacht. Gelukkig had ik een ijzersterk team waar ik blind op kon leunen. Ook mijn samenwerking met mijn evenknie bij het ministerie, Reinier ter Kuile, was positief.’

Door de samenwerking met Rijkscollega’s ontdekte Sandra hoe sterk de verkokering is binnen departementen, en tussen departementen onderling. ‘Dat heb ik nu voor het eerst in de praktijk ervaren. De paradigma’s kunnen enorm verschillen: gemeenten bekijken een situatie echt vanuit het gezin en de mensen die het betreft. Wij denken minder in regelingen of ministers die daar ambities op hebben. Ik merkte duidelijk dat er verschil in urgentie was. Een beetje gechargeerd: tussen het alledaagse, directe contact tussen inwoner en wijkteam en de politieke werkelijkheid van de Tweede Kamer. Er zijn dus nog bruggen te slaan.’

De paradigma’s kunnen enorm verschillen: gemeenten bekijken een situatie echt vanuit het gezin en de mensen die het betreft.

Voet aan de grond

Haar kritische houding veranderde toen Sandra’s team voet aan de grond kreeg op bepaalde knelpunten. ‘Toen werden we enthousiast. Er kwam bijvoorbeeld een doorbraak op de voorbereiding van de wetswijziging binnen UPP, die een grondslag betekent voor integraal werken. We ontvingen vooral positief kritische feedback, dat was echt een steun in de rug.’

Ook kwam er binnen het traject Eenvoudig Maatwerk een doorstart van de City Deal, waarbij nog meer gemeenten van elkaar leren over maatwerkbudgetten en schuldenproblematiek.

Volgens Sandra bracht het traject Basis van de arbeidsmarkt misschien wel de taaiste problematiek aan het licht. ‘We wilden dat werkgevers in de zorg aandachtbanen creëren voor mensen zonder achtergrond en ervaring in die sector. Zij kunnen mensen die zorg nodig hebben, extra aandacht geven. Maar de verandering aan de werkgeverskant om plek te maken voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt heeft echt tijd nodig.’

De paradigma’s kunnen enorm verschillen: gemeenten bekijken een situatie echt vanuit het gezin en de mensen die het betreft.

Tegelijkertijd is het ook voor aanstaande werknemers zelf een hele stap, vervolgt zij. ‘Ook zij hebben extra aandacht en begeleiding nodig. Dat is niet makkelijk te organiseren. Daarnaast helpen de enorme brei aan regelingen en ingebeelde of vastgeroeste opvattingen over de mogelijkheden niet mee. Uiteindelijk is het toch gelukt om in Zaanstad samen met lokale aanbieders te starten met twee nieuwe klassen waarin mensen worden opgeleid voor aandachtbanen. Daar ben ik echt trots op.’

Volgens Sandra is het essentieel dat bij het aanpakken van dit soort vraagstukken de uitvoeringspraktijk tijdens het hele proces centraal gesteld wordt. ‘Dit voorbeeld laat zien dat oplossingen constant aan de praktijk getoetst moeten worden.’ Ze heeft enorme bewondering voor de energie en inzet van haar collega’s om zulke vraagstukken samen op te pakken. ‘Daar wil ik ze echt voor bedanken.’

Ik geniet erg van de wil en ambitie bij lokale bestuurders en organisaties om die transformatie te doen slagen.

Toekomst

Vooruitkijkend vindt Sandra het Programma Sociaal Domein een waardevolle manier van samenwerken binnen het Rijk, tussen het Rijk en gemeenten en tussen gemeenten onderling. ‘Het werkt goed om de uitvoeringspraktijk centraal te stellen, daar lessen uit te trekken en deze om te zetten in beleid. Dat werkt veel beter dan vanaf de tekentafel bedenken hoe het zou moeten uitpakken. Ik hoop dat deze manier van werken en leren met elkaar de nieuwe standaard wordt. In het vervolg zou ik de uitwisseling van kennis tussen de trajecten van het Programma Sociaal Domein meer aandacht geven.’

Sandra maakt zich ondertussen wel zorgen om de hoge financiële druk op gemeenten. ‘Stress om de begroting sluitend te krijgen staat vernieuwing in de weg. Nu gaat de aandacht naar bezuinigingsformats in plaats van naar vernieuwingsplannen. Ik zie het ook heel praktisch in de beschikbaarheid van ambtenaren om voldoende tijd te maken voor reflectie en grensoverschrijdend werken.’

Ik geniet erg van de wil en ambitie bij lokale bestuurders en organisaties om die transformatie te doen slagen, vervolgt zij. ‘De keuze om overheidstaken nabij de inwoner te organiseren heeft een bewezen meerwaarde in de praktijk. Er is meer creativiteit door mogelijk. Maar we hebben onderschat hoe groots deze verandering is. Een beetje rust in het proces en vertrouwen in elkaar helpt.’

Reageren op dit artikel? Stuur een mail aan info@programmasociaaldomein.nl.

Sandra Tax gaat vanaf voorjaar 2019 aan de slag als zelfstandig interim manager in het sociaal domein en (socratisch) gespreksleider. Informatie: info@socratax.com